Choroby zarodka

Macica, błony i wody płodowe chronią zarodek w łonie matki przed szkodliwymi czynnikami zagrażającymi z zewnątrz.

Łożysko natomiast stanowi zabezpieczenie rozwijającego się płodu rzed pochodzącymi z organizmu matki szkodliwymi substancjami.

Łożysko nie jest jednak idealnie szczelne. Istnieją pewne substancje oraz zarazki chorobotwórcze, które mogą przenikać i zakłócać rozwój płodu, a nawet powodować jego bardzo ciężkie uszkodzenia

Skutkiem chorób zarodka może być poronienie, przedwczesny poród, wady rozwojowe i obumarcie płodu, a także urodzenie dziecka z nadwagą lub niedowagą.

Przyczyny chorób zarodka

Kiedyś przyjmowano, iż powodem chorób płodu są głównie wady genetyczne. Obecnie znanych jest wiele innych przyczyn.

Do wad rozwojowych płodu przyczyniają się choroby zakaźne przebyte przez matkę w pierwszych trzech miesiącach ciąży. Szczególnie groźne są wirusy, które łatwo przenikają przez łożysko płodu.

Choroby matki

Różyczka u kobiety we wczesnej ciąży powoduje zazwyczaj bardzo ciężkie uszkodzenie płodu (głuchotę, ślepotę lub zaćmę, wady uzębienia, serca i inne wady rozwojowe). Żeby wykluczyć takie ryzyko, szczepieniom powinny poddawać się dziewczęta, które nie przechodziły różyczki w dzieciństwie. Powinny to uczynić najpóźniej na początku okresu rozrodczego.

Podobne powikłania powoduje grypa przebyta przez matkę w pierwszych tygodniach ciąży.

Również inne wirusy wnikające do organizmu matki mogą powodować uszkodzenia płodu. Na przykład wirusy opryszczki lub cytomegalii, które wykazują podobieństwo do zarazków ospy wietrznej. Inne choroby zakaźne, prowadzące do uszkodzenia płodu to toksoplazmoza i kiła.

Toksoplazmoza, wywoływana w organizmie matki przez pierwotniaka, może być utajona. Jest jednak niebezpieczna dla płodu, zwłaszcza, że jej leczenie można podjąć dopiero po okresie ciąży.

Promieniowanie i chemikalia

Nie tylko schorzenia matki mogą powodować choroby zarodka. Spośród czynników zewnętrznych szczególnie niebezpieczne jest promieniowanie. Dlatego też u kobiet ciężarnych prześwietlenia promieniami rentgenowskimi wykonuje się tylko w sytuacjach wyjątkowych.

Przyczyną uszkodzenia zarodka mogą być również substancje chemiczne, a zwłaszcza leki. Przed zażyciem jakiegokolwiek lekarstwa, ciężarna koniecznie powinna skonsultować się z lekarzem.

O szkodliwy wpływ na płód podejrzewa się wiele chemikaliów znajdujących się w środowisku. Jednoznacznie udowodniono, iż wpływ taki wywierają związki rtęci zawarte w pożywieniu.

Niedożywienie matki

Okazuje się, że odżywianie ciężarnej nie odgrywa aż tak dużej roli, jak dotychczas przypuszczano. Obserwacje poczynione na terenach objętych głodem wskazują, że również dzieci ekstremalnie niedożywionych matek w większości przychodzą na świat zdrowe.

Alkohol, nikotyna i narkotyki

Każdy rodzaj używek może powodować uszkodzenia płodu. Spożywanie alkoholu i palenie papierosów zwłaszcza w pierwszym trymestrze ciąży, prowadzi do zaburzeń rozwoju płodu i uszkodzeń mózgu noworodka.

Niebezpieczne dla płodu są także narkotyki - również tzw. narkotyki miękkie, takie jak LSD, PCP, haszysz i marihuana.

Hormony

Szkodliwy wpływ na płód mają niektóre hormony, zwłaszcza gestageny i syntetyczne estrogeny. Kortyzon powoduje uszkodzenia płodu u zwierząt, u ludzi fakt ten nie został jednoznacznie potwierdzony.

Różyczka u kobiet ciężarnych

Różyczka u kobiet ciężarnych powoduje w większości ciężkie uszkodzenia płodu. Dziewczęta, które w dzieciństwie nie przechodziły tej choroby, powinny się profilaktycznie zaszczepić, i to najpóźniej na początku okresu rozrodczego.

Zapobieganie uszkodzeniom zarodka

Kobiety ciężarne powinny starannie chronić się przed chorobami zakaźnymi oraz przestrzegać terminów wszystkich badań profilaktycznych. Farmaceutyki wolno im przyjmować tylko na polecenie lekarza.

Powinny unikać wszelkich używek i kontaktu z chemikaliami. Kobiety, które w dzieciństwie nie przechodziły różyczki, powinny zaszczepić się jeszcze przed planowaną ciążą.

Ciąża a kontakt z kotami

Kobiety w ciąży powinny zachować ostrożność w kontakcie z kotami, które mogą przenosić zarazki toksoplazmozy, powodujące poważne uszkodzenie płodu. Po głaskaniu zwierzaka należy starannie myć ręce. Nie powinno się też zbliżać twarzy do kociej sierści. Przeciwko toksoplazmozie można zaszczepić się przed zajściem w ciążę.

Ciąża i niebezpieczne leki

Znany jest cały szereg leków powodujących uszkodzenia płodu. Istnieje również wiele innych, które podejrzewa się o szkodliwy wpływ na płód. Dlatego kobiety ciężarne, zanim sięgną po jakikolwiek lek, powinny zawsze skonsultować się z lekarzem. Również w przypadku chorób przewlekłych, kiedy konieczne jest stałe zażywanie leków, lekarz musi wziąć pod uwagę ryzyko uszkodzenia płodu.

Skutki chorób zarodka

W przypadku wielu wad wrodzonych nie udowodniono jeszcze jednoznacznie, czy przyczyną są choroby przebyte w okresie zarodkowym. Często można jedynie przypuszczać, że taka zależność istnieje. Zwłaszcza, jeśli dana wada ujawnia się dopiero po pewnym czasie od urodzenia. Wówczas należy brać pod uwagę także inne jej przyczyny.

Różyczka

Stosunkowo dokładnie zbadano wpływ zakażenia ciężarnej wirusem różyczki na dziecko. Rodzaj i rozległość uszkodzenia zarodka zależy od tego, na którym etapie rozwoju znajduje się on w momencie zakażenia. Największe zagrożenie istnieje do 9 tygodnia ciąży.

Zaburzenia przejrzystości rogówki (zaćma) wystąpią na przykład w przypadku zakażenia ciężarnej w szóstym tygodniu ciąży, głuchota - w dziewiątym, wady wrodzone serca - na przełomie dziewiątego i dziesiątego tygodnia, uszkodzenia szkliwa zębów - w okresie od szóstego do dziewiątego tygodnia. Wirus różyczki wywołuje też prawdopodobnie wady wrodzone mózgu i niedorozwój umysłowy. Zarażony zarodek wolniej rośnie i dochodzi u niego do uszkodzenia serca i naczyń krwionośnych.

Zakażenie wirusem różyczki w drugim trymestrze ciąży rzadko powoduje powstanie wad wrodzonych. Może jednak na trwałe uszkodzić ośrodkowy układ nerwowy.

Cytomegalia

Znacznie trudniej jest określić skutki zakażenia wirusem cytomegalii. Wirus ten należy do grupy herpeswirusów, a infekcja u osoby dorosłej często przebiega bezobjawowo. Z reguły więc matka w ogóle nie jest świadoma, że została zarażona tym wirusem.

W przypadku wystąpienia u ciężarnej cytomegalii, uszkodzenie zarodka lub płodu jest przeważnie tak duże, że dochodzi do jego obumarcia. W przypadku urodzenia żywego dziecka obserwuje się uszkodzenie mózgu (np. mózgowe porażenie dziecięce), ślepotę, powiększenie wątroby i śledziony.

Tokspoplazmoza

Toksoplazmoza to choroba pasożytnicza pojawiająca się u prawie wszystkich zwierząt stałocieplnych. Jednokomórkowe pierwotniaki, zwane Toxoplasma gondii, które wywołują tę chorobę najczęściej zawarte są w kocich odchodach oraz surowym mięsie. Toksoplazmoza przebiega często bez żadnych objawów klinicznych. Może być przyczyną nie tylko wad rozwojowych płodu, ale także poronień przedwczesnych porodów, a nawet prowadzić do obumarcia płodu. U dziecka z wrodzoną toksoplazmozą może występować wodogłowie, uszkodzenie wzroku (ślepota) i słuchu (głuchota) i upośledzenie umysłowe, a także napady padaczkowe.

Kiła

Dawniej uważano zarażenie ciężarnej kiłą za przyczynę wielu różnych wad wrodzonych. Obecnie bezsporny jest związek chorób przenoszonych drogą płciową z głuchotą i niedorozwojem umysłowym dziecka. Często dochodzi też do uszkodzenia narządów wewnętrznych płodu, np. wątroby i płuc.

Promieniowanie

Szkodliwe działanie promieniowania na zarodek i płód znane jest od dawna. Narażenie ciężarnej kobiety na silne promieniowanie stwarza ryzyko urodzenia dziecka z małogłowiem, rozszczepem kręgosłupa, zniekształceniem kończyn i ślepotą.

Nadużywanie leków

Nie zawsze udaje się jednoznacznie stwierdzić, czy przyjmowanie danego leku ma wpływ na prawidłowy rozwój zarodka i jaki jest on duży. Często zdarza się, że kobieta w czasie ciąży przyjmuje wiele różnych leków. Jednak tylko o niektórych z nich można z całą pewnością stwierdzić, iż są one przyczyną wad wrodzonych, w tym także narządów wewnętrznych. Należą do nich na przykład: środek nasenny Contergan, cytostatyk aminopteryna, niektóre leki przeciwpadaczkowe i niektóre antybiotyki. Niektóre leki mogą też prowadzić do zaburzeń wzrostu i upośledzenia umysłowego.

Nadużywanie alkoholu i narkotyków

Nadużywanie alkoholu przez ciężarną prowadzi do wykształcenia się u dziecka charakterystycznego zespołu objawów, np. skrócenia szpary powiekowej i niecałkowitego rozwoju szczęki. W związku z tym twarz dziecka ma specyficzny wygląd. Dołączają się do teko zniekształcenia kończyn, wady wrodzone serca, niski wzrost i upośledzenie umysłowe.

Do tej pory nie ma jednoznacznych wyników badań nad szkodliwością stosowania ciąży PCP (fencyklidyny) oraz palenia marihuany i papierosów. Natomiast wiadomo już, że LSD powoduje zniekształcenia kończyn i uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego.

Cukrzyca u kobiet ciężarnych

U kobiet chorych na cukrzycę ryzyko uszkodzenia lub obumarcia zarodka jest 3-5 razy większe niż u zdrowych kobiet. U dzieci matek z cukrzycą opisano wiele nieprawidłowości układu kostnego i ośrodkowego układu nerwowego. Niebezpieczeństwo jest tym większe, im dłużej trwa choroba matki. Jednak w przypadku prawidłowo leczonej cukrzycy, stałej opieki internisty i położnika, ciąża może mieć przebieg prawidłowy i zagrożenie jej jest znikome.